— ThS.BS Đào Đức Tùng
1. Xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (PGT) là gì?
Trong chu trình thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), mắt thường hay kính hiển vi quang học thông thường chỉ có thể đánh giá phôi qua hình thái bên ngoài (độ nở rộng của phôi, số lượng tế bào, mức độ phân mảnh). Tuy nhiên, một phôi nhìn rất đẹp mã loại 1 (như 4AA hay 5AA) vẫn có thể mang bất thường nghiêm trọng về số lượng hoặc cấu trúc nhiễm sắc thể.
Xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (Preimplantation Genetic Testing - PGT) là kỹ thuật phân tích bộ gen của phôi thai ngay từ giai đoạn phôi nang ngày 5 tại phòng Lab. Qua đó, bác sĩ có thể đọc trước "bản vẽ di truyền" của phôi trước khi quyết định chuyển vào buồng tử cung người mẹ.
2. Phân biệt rõ 3 loại xét nghiệm: PGT-A, PGT-M và PGT-SR
Rất nhiều bệnh nhân nhầm lẫn rằng PGT chỉ là một loại xét nghiệm duy nhất. Trên thực tế, y học chia PGT thành 3 nhóm phục vụ cho 3 mục đích hoàn toàn khác biệt:
| Loại xét nghiệm | Mục tiêu phát hiện | Đối tượng chỉ định chính | Công nghệ phân tích |
|---|---|---|---|
| PGT-A (Aneuploidy) |
Tầm soát lệch bội số lượng trên toàn bộ 24 cặp nhiễm sắc thể (thừa hoặc thiếu NST: Hội chứng Down, Edwards, Patau, Turner, Klinefelter...) | Phụ nữ lớn tuổi (≥ 35 tuổi), sảy thai liên tiếp, chuyển phôi thất bại nhiều lần (RIF) | Giải trình tự gen thế hệ mới (NGS - Next Generation Sequencing) |
| PGT-M (Monogenic) |
Chẩn đoán bệnh di truyền đơn gen cụ thể do đột biến gen từ bố hoặc mẹ truyền cho con | Cặp vợ chồng cùng mang gen lặn: Thalassemia (tan máu bẩm sinh), Teo cơ tủy SMA, Tan máu Favism, Hemophilia, Loạn dưỡng cơ Duchenne... | NGS kết hợp phân tích đa hình vi vệ tinh (STR linkage analysis) |
| PGT-SR (Structural Rearrangements) |
Phát hiện bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể: chuyển đoạn tương hỗ, chuyển đoạn Robertson, đảo đoạn NST | Vợ hoặc chồng có kết quả Karyotype mang chuyển đoạn cân bằng, tiền sử thai chết lưu hoặc dị tật thai nặng liên tiếp | NGS độ phân giải cao hoặc microarray CGH |
3. Khi nào THẬT SỰ CẦN THIẾT làm PGT theo khuyến cáo quốc tế?
Theo đồng thuận thực hành lâm sàng của Hiệp hội Sinh sản Châu Âu (ESHRE) và Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (ASRM), xét nghiệm PGT mang lại giá trị lâm sàng vượt trội và thực sự cần thiết trong các trường hợp sau:
- Phụ nữ lớn tuổi (Maternal Age ≥ 35 - 38 tuổi): Chất lượng noãn suy giảm mạnh theo tuổi. Tỷ lệ lệch bội nhiễm sắc thể ở phụ nữ 35 tuổi là khoảng 40%, nhưng lên đến 38-40 tuổi thì tỷ lệ phôi bất thường tăng vọt lên tới 65% – 80%. Sàng lọc PGT-A giúp loại bỏ các phôi lỗi, rút ngắn thời gian mang thai và giảm tối đa tỷ lệ lưu thai.
- Tiền sử sảy thai hoặc thai lưu liên tiếp (≥ 2 lần): Hơn 60% các ca sảy thai sớm trong 3 tháng đầu có nguyên nhân xuất phát từ bất thường số lượng nhiễm sắc thể của thai nhi.
- Thất bại làm tổ nhiều lần (Recurrent Implantation Failure - RIF): Người bệnh đã từng chuyển từ 3 phôi nang ngày 5 chất lượng tốt trở lên vào buồng tử cung bình thường nhưng không đậu thai.
- Hai vợ chồng cùng mang gen bệnh di truyền (Chỉ định PGT-M bắt buộc): Điển hình tại Việt Nam là bệnh Thalassemia (tan máu bẩm sinh). Nếu cả hai vợ chồng cùng mang gen bệnh, thai nhi có 25% nguy cơ bị Thalassemia thể nặng (phù thai tử vong trong bụng mẹ hoặc phải truyền máu và thải sắt suốt đời). PGT-M giúp chọn lọc những phôi hoàn toàn không mang bệnh.
- Yếu tố nam giới nghiêm trọng: Người chồng bị vô tinh NOA mang vi mất đoạn gen AZFc trên NST Y, hoặc có chỉ số đứt gãy DNA tinh trùng (DFI) trên 30%.
4. Khi nào KHÔNG NÊN LÀM để tránh lãng phí kinh phí?
Nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nổi tiếng toàn cầu (STAR Trial công bố trên tạp chí Fertil Steril) đã chỉ ra rằng: Ở phụ nữ trẻ tuổi (dưới 35 tuổi) có tiên lượng tốt, việc làm PGT-A thường quy không làm tăng tỷ lệ trẻ sinh sống tích lũy.
Bạn KHÔNG NÊN LÀM PGT nếu rơi vào các trường hợp:
- Người mẹ dưới 32-34 tuổi, làm IVF do nguyên nhân tắc vòi trứng đơn thuần hoặc tinh trùng chồng yếu nhẹ. Ở nhóm này, tỷ lệ phôi bình thường tự nhiên đã đạt tới 60-70%.
- Bệnh nhân có số lượng phôi quá ít (chỉ tạo được 1 đến 2 phôi ngày 5). Khi đó việc sàng lọc có nguy cơ loại bỏ phôi mang tính chất "khảm" nhưng vẫn có khả năng sửa chữa sinh con, làm mất đi cơ hội chuyển phôi của người bệnh.
- Điều kiện tài chính gia đình eo hẹp: Chi phí sàng lọc 3-5 phôi có thể lên tới 40-70 triệu đồng. Với số tiền này, đối với người trẻ, việc để dành kinh phí chuẩn bị niêm mạc chuyển phôi lần lượt sẽ mang lại hiệu quả kinh tế - thành công cao hơn nhiều.
5. Kỹ thuật sinh thiết phôi nang bằng Laser an toàn tuyệt đối
Một trong những nỗi e ngại lớn nhất của người làm IVF là: "Bấm tế bào phôi đi xét nghiệm có làm con bị dị tật, sứt môi hay ảnh hưởng trí tuệ không?"
Bác sĩ Tùng xin khẳng định: Quy trình sinh thiết phôi nang hiện đại hoàn toàn không làm tổn thương em bé:
- Thời điểm sinh thiết: Chỉ thực hiện trên phôi nang Ngày 5 hoặc Ngày 6. Lúc này phôi đã phân tách thành 2 vùng rõ ràng: Khối tế bào nội mô bên trong (ICM - Inner Cell Mass) sẽ phát triển thành thai nhi; và lớp tế bào lá nuôi bao quanh bên ngoài (Trophectoderm - TE) sẽ phát triển thành bánh nhau và màng ối.
- Thao tác vi phẫu Laser: Chuyên viên phôi học chỉ dùng một chùm tia laser hồng ngoại xung cực ngắn (1480nm) để tách nhẹ nhàng 5 đến 8 tế bào lá nuôi bên ngoài. Phần khối tế bào ICM tạo em bé nằm sâu bên trong hoàn toàn không bị chạm tới dù chỉ 1 micromet.
- Sau khi sinh thiết, phôi được đông lạnh thủy tinh hóa ngay lập tức. Mẫu tế bào sinh thiết được đưa vào máy giải trình tự gen NGS để phân tích.
6. Giải mã bí ẩn về "Phôi khảm" (Embryonic Mosaicism)
Khi nhận kết quả PGT-A, ngoài hai kết luận rõ ràng là "Phôi nguyên bội - Euploid" (bình thường) và "Phôi lệch bội - Aneuploid" (bất thường), người bệnh có thể nhận được kết quả: Phôi khảm (Mosaic embryo).
Phôi khảm là hiện tượng trong cùng một mẫu sinh thiết tồn tại song song cả hai dòng tế bào: tế bào bình thường và tế bào mang đột biến. Theo hướng dẫn cập nhật của Hiệp hội Chẩn đoán Di truyền Tiền làm tổ Quốc tế (PGDIS):
- Phôi khảm mức độ thấp (Low-level mosaicism < 50%): Phôi có cơ chế sinh học kỳ diệu gọi là tự sửa chữa (Self-correction). Trong quá trình phát triển tiếp theo, các tế bào bình thường sẽ phân chia nhanh hơn và lấn át, loại thải các tế bào lỗi. Rất nhiều em bé chào đời từ phôi khảm mức độ thấp hoàn toàn khỏe mạnh bình thường!
- Phôi khảm mức độ cao (≥ 50%): Cần được bác sĩ di truyền hội chẩn chi tiết dựa trên loại nhiễm sắc thể bị khảm trước khi đưa ra quyết định chuyển phôi.
7. Chuyện nghề: Đón con khỏe mạnh chặn đứng gen bệnh Thalassemia
Hành trình thoát khỏi "lời nguyền" tan máu bẩm sinh của đôi vợ chồng giáo viên
Bệnh nhân: Vợ chồng anh Trần Văn K. (34 tuổi) và chị Nguyễn Thị M. (31 tuổi, Thanh Hóa). Cả hai vợ chồng đều mang gen đột biến Thalassemia (Alpha-thalassemia thể dị hợp). Hai năm trước, chị M. mang thai tự nhiên nhưng đến tuần thứ 22 phải đau đớn đình chỉ thai nghén vì thai nhi bị phù thai nặng (Hb Bart's hydrops fetalis).
Chiến lược tại IVF Đồng Tâm: Quyết tâm không để bi kịch lặp lại, vợ chồng anh chị tìm đến BS Tùng để làm IVF kết hợp xét nghiệm di truyền phôi chuyên sâu. Sau chu kỳ kích trứng, chị M. chọc được 15 noãn, tạo được 5 phôi nang ngày 5 chất lượng tốt.
Kết quả xét nghiệm PGT-M kết hợp PGT-A:
- Phôi số 1 & số 4: Đồng hợp tử đột biến nặng (bị bệnh Thalassemia thể phù thai giống lần trước).
- Phôi số 2: Lệch bội nhiễm sắc thể số 16 (Aneuploid).
- Phôi số 3: Mang gen thể nhẹ giống bố mẹ nhưng có lệch bội thể khảm.
- Phôi số 5: Hoàn toàn bình thường (Normal Euploid), không mang bất kỳ gen đột biến Thalassemia nào.
Hạnh phúc trọn vẹn: Bác sĩ Tùng chuẩn bị niêm mạc chu kỳ tự nhiên cẩn trọng và chuyển duy nhất phôi số 5 vào tổ. Thai kỳ diễn ra tuyệt đối an toàn, các xét nghiệm sàng lọc trước sinh NIPT và chọc ối đều khẳng định thai nhi bình thường. Chị M. đã sinh hạ bé gái kháu khỉnh nặng 3.3kg hoàn toàn không mang bệnh tan máu bẩm sinh.
8. Dặn dò chuyên môn từ Bác sĩ Tùng
Lời khuyên từ tâm của Bác sĩ Tùng về xét nghiệm PGT
- Sàng lọc phôi không làm tăng tổng số phôi bạn có: PGT là công cụ chẩn đoán, không phải thuốc điều trị. Nó chỉ giúp chọn ra phôi bình thường trong số những phôi bạn đã tạo được.
- PGT không thay thế hoàn toàn sàng lọc trước sinh: Dù phôi đã được sàng lọc PGT bình thường, khi mang thai người mẹ vẫn cần thực hiện đầy đủ các mốc siêu âm hình thái học tuần 12, tuần 22 và làm xét nghiệm NIPT để đảm bảo thai kỳ an toàn tuyệt đối.
- Lựa chọn Lab phôi học uy tín: Sinh thiết phôi đòi hỏi chuyên viên phôi học có kỹ năng vi phẫu tay nghề cao và hệ thống kính laser tối tân. Một kỹ thuật viên non tay có thể vô tình làm tổn thương phôi khiến phôi không sống được sau rã đông.
9. 3 lầm tưởng tai hại thường gặp về PGT
- Lầm tưởng 1: "Cứ làm sàng lọc PGT là chuyển phôi chắc chắn 100% sẽ đậu thai."
Thực tế: Phôi bình thường di truyền chỉ giải quyết được 60-70% nguyên nhân. 30-40% còn lại phụ thuộc vào "mảnh đất" buồng tử cung (niêm mạc có đủ dày không, có bị viêm CD138 mạn tính hay ứ dịch vòi trứng không) và vấn đề miễn dịch tự miễn của người mẹ. - Lầm tưởng 2: "Sàng lọc phôi có thể chọn lựa được chiều cao, màu mắt và trí thông minh của con."
Thực tế: PGT trong y học sinh sản chỉ được cấp phép để phát hiện các bệnh lý dị tật di truyền và bất thường nhiễm sắc thể gây bệnh. Y học thực chứng và pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi can thiệp chọn lọc phi y tế. - Lầm tưởng 3: "Phôi bị khảm thì bắt buộc phải hủy bỏ."
Thực tế: Rất nhiều phôi khảm mức độ thấp vẫn sinh ra những đứa trẻ hoàn toàn bình thường nhờ cơ chế tự sửa chữa. Vội vàng hủy phôi khảm là tự tước đi cơ hội làm mẹ của chính mình, đặc biệt với những người hiếm muộn ít phôi.
10. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Chi phí xét nghiệm sàng lọc phôi PGT tại IVF Đồng Tâm là bao nhiêu?
Tại Trung tâm Hỗ trợ sinh sản IVF Đồng Tâm, chi phí xét nghiệm PGT-A tầm soát 24 cặp nhiễm sắc thể bằng công nghệ NGS dao động từ 12.000.000đ đến 15.000.000đ cho mỗi phôi. Bác sĩ Tùng luôn cùng gia đình thảo luận kỹ lưỡng để chọn lọc số lượng phôi sinh thiết hợp lý nhất, tránh lãng phí kinh phí.
Thời gian chờ đợi kết quả xét nghiệm PGT mất bao lâu?
Sau khi mẫu tế bào được sinh thiết và gửi đến phòng phân tích di truyền phân tử, thời gian giải trình tự gen NGS và trả kết quả thường mất từ 10 đến 14 ngày làm việc. Trong thời gian này, phôi được lưu trữ đông lạnh an toàn tuyệt đối trong nitơ lỏng.
Phôi sau khi sinh thiết có bị giảm tỷ lệ sống khi rã đông không?
Nếu được thực hiện tại phòng Lab đạt chuẩn với kỹ thuật sinh thiết laser nhẹ nhàng và kỹ thuật thủy tinh hóa hiện đại, tỷ lệ phôi sống sót sau rã đông vẫn đạt trên 98%, hoàn toàn tương đương với phôi không sinh thiết.
11. Địa chỉ khám & Lời nhắn nhủ từ ThS.BS Đào Đức Tùng
Nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao, từng sảy thai liên tiếp, chuyển phôi thất bại nhiều lần hoặc hai vợ chồng mang gen bệnh di truyền, hãy đến gặp ThS.BS Đào Đức Tùng tại các địa chỉ ở Hà Nội để được tư vấn di truyền chuyên sâu:
- Trung tâm Hỗ trợ sinh sản – IVF Đồng Tâm: Tầng 2, KM12 Ngọc Hồi, Thanh Trì, Hà Nội.
Trung tâm thực hiện kỹ thuật sinh thiết PGT chuyên sâu: Trang bị hệ thống Laser Octax vi phẫu phôi, phòng Lab vô trùng chuẩn Cleanroom ISO 5, hợp tác trực tiếp với các viện di truyền phân tử hàng đầu. - Phòng khám Sản phụ khoa Thỏ Ngọc: SH2A-SP 05-03, KĐT Vinhomes Ocean Park 1, Đa Tốn, Gia Lâm, Hà Nội (Tư vấn xét nghiệm gen tiền hôn nhân, xét nghiệm Thalassemia, Karyotype hai vợ chồng).
- Phòng khám 289 Phố Vọng: Số 289 Phố Vọng, Tương Mai, Hai Bà Trưng, Hà Nội.
Hotline / Zalo tư vấn 1-1 và gửi kết quả xét nghiệm di truyền cho BS Tùng: 0369966970.
— ThS.BS Đào Đức Tùng
1. Munné S, et al. Preimplantation genetic testing for aneuploidy versus morphology as selection criteria for single frozen-thawed embryo transfer in good-prognosis patients: a multicenter randomized clinical trial. Fertil Steril. 2019;112(6):1071-1079. [PMID: 31535115]
2. ESHRE PGT-A Working Group. ESHRE PGT Consortium good practice recommendations for the detection of chromosomal abnormalities. Hum Reprod Open. 2020;2020(3):hoaa017.
3. Practice Committee of American Society for Reproductive Medicine. Clinical management of mosaic results from preimplantation genetic testing for aneuploidy (PGT-A) of blastocysts: a committee opinion. Fertil Steril. 2020;114(2):246-254.
4. Greco E, et al. Healthy babies after intrauterine transfer of mosaic aneuploid blastocysts. N Engl J Med. 2015;373(21):2089-2090. [PMID: 26581010]
5. Tiegs AW, et al. A multicenter, prospective, blinded, nonselection study evaluating the predictive value of an aneuploid diagnosis using targeted next-generation sequencing and its impact on clinical outcomes. Fertil Steril. 2021;115(3):627-637.